Tại Trà Vinh, tỉ lệ học sinh trung học cơ sở (THCS) bỏ học là 10,75%; tại An Giang, con số này ở học sinh trung học phổ thông (THPT) lên tới 19,31%. Tỉ lệ bỏ học chung của cả nước: THCS, 1,1%; THPT, 1,66%. Hiện tượng học sinh bỏ học thì năm nào cũng có, nhưng ở mức như năm nay, theo ông Hiển: “Có một lý do đáng kể xuất phát từ việc thực hiện cuộc vận động nói không với thành tích”.

“Nói không với thành tích” là một trong “4 cuộc vận động”, thường được gọi là “4 không”, của Bộ trưởng Giáo dục Nguyễn Thiện Nhân. Ý đồ của “4 cuộc vận động” này là làm sao để kết quả học tập phản ánh đúng chất lượng học sinh, ngành Giáo dục không cần thành tích, không để học sinh “ngồi nhầm chỗ”. Không thể phủ nhận tính tích cực của “4 cuộc vận động”. Ngay cả khi nó trở thành tác nhân của tình trạng bỏ học thì không ai có thể “nói không” với nó được vì “học kém ở lại lớp” phải là đương nhiên rồi.

Nhưng, thực tế lại có những câu chuyện khiến các nhà giáo dục cần phải suy nghĩ khác. Trường hợp của em Hoàng Văn Thành, làng Đại Lâm, xã Tam Đa, huyện Yên Phong, Bắc Ninh, là một ví dụ. Thành vốn là một học sinh “ngồi nhầm chỗ”, năm học lớp 7 em đã phải bỏ học đi cày vì được đánh giá là “dốt tới mức không học nổi”. Hai tháng trời nhìn con dầm mưa dãi nắng, thương quá, ông Nam- bố Thành- khuyên con đi học trở lại với điều kiện là ông sẽ cùng học với con. Từ đó, ông Nam, vốn chỉ là một thợ cày, đã ở bên con như một người thầy và kết quả là Thành đã trở thành một học sinh xuất sắc. Về sau, Thành thi đỗ vào đại học Y.

Câu chuyện của Thành được báo Tuổi Trẻ, số ra ngày 23-1-2008, đăng, rõ ràng là một câu chuyện hy hữu. Không phải đứa trẻ nào cũng có một ông bố như ông Nam. Nhưng, có biết bao đứa trẻ như thế đã phải tin vào đánh giá của ngành giáo dục để lầm tưởng là chúng “ngồi nhầm chỗ”, để buông xuôi và chấp nhận sự nghiệp học vấn dở dang. Thành là một ví dụ cho thấy học sinh học yếu còn phản ánh sự yếu kém của chương trình và chất lượng giảng dạy của cả nền giáo dục.

Rất nhiều nhà giáo đã lên tiếng về chương trình giảng dạy hiện đang áp dụng. Nếu các vị lãnh đạo Bộ giáo dục đã từng dành thời gian đủ để đọc hết những gì được viết trong sách giáo khoa, có lẽ, Bộ đã không bắt đầu bằng các phong trào như thế. Trong sách Tiếng Việt lớp 1, trang 153 có câu thơ: Một đàn cò trắng phau phau/ Ăn no tắm mát rủ nhau đi nằm. Đây là một câu đố, các học sinh phải trả lời “Đó là cái gì?”. Làm sao có thể biết được đó là cái gì. Vậy mà sách giáo khoa vẫn đưa ra đáp án “đàn cò” ấy là một rổ chén bát.

Một vị cán bộ cấp vụ ở Hà Nội có hai đứa con, một đứa học trường Ta, một đứa học trường Tây. Cháu bé học trường Tây năm nay học lớp 7, khi học về Cách mạng Tư sản Pháp, thầy giáo cho học sinh trình bày quan điểm rất khác nhau của mình về sự kiện vua Luis XVI đã bị Cách mạng hành hình. Cháu bé trường Ta đang học lớp 9, mới đây, đưa về nhờ bố chỉ cho cách làm một bài luận, mà sách giáo khoa “ép” chứng minh Thiếu Phụ Nam Xương là một câu chuyện nói về “bất bình đẳng giới”. Cháu bé học trong môi trường được tranh luận không phải nhờ “bố chỉ” mà trao đổi, nó hào hứng và nhớ rất lâu. Trong khi cháu bé học trường Ta phải “vò đầu bứt tai”, phải nhờ tới bố cũng không làm sao hiểu được câu chuyện dân gian xa xưa ấy lại có thể liên quan đến một vấn đề chính trị đang rất thời sự như “bình đẳng giới”. Có thể chỉ ra hàng trăm ví dụ như vậy trong sách. Những ví dụ, những bài học mà học sinh thay vì có thể suy luận, sáng tạo thì phải ghi nhận lời thầy, cô như một chân lý.

Viện Chiến lược và Chương trình Giáo dục, có một nghiên cứu cho thấy rằng, 60% giáo viên gặp khó khăn khi thực hiện chương trình và sách giáo khoa hiện nay. Thang điểm thi, kiểm tra trừ từ 0,75-1 điểm nếu học sinh nhớ sai ngày tháng của một một sự kiện lịch sử nào đó. Nhiều giáo viên nói, chấm điểm như vậy thì không phải học sinh, nếu bắt họ “thi lại” những gì mà họ đã dạy cũng không có gì đảm bảo là họ không bị trượt. Giáo sư Nguyễn Lân Dũng đề nghị: “Đừng bắt học sinh phải nhớ những gì mà bản thân các thầy cũng không thể nhớ”. Việc học sinh bỏ học ở một quốc gia nghèo như chúng ta là không có gì lạ. Nhưng bỏ học vì có hàng trăm nghìn học sinh không theo được “chương trình phổ thông” thì rõ ràng không chỉ là chuyện của học trò. Đó cũng không chỉ là việc của địa phương và hoàn toàn không phải là một vấn đề “nhỏ”.

Giáo sư Nguyễn Xuân Hãn cùng với nhiều nhà giáo khác đã nhiều lần phân tích sự cẩu thả trong việc biên soạn sách giáo khoa. Sách giáo khoa hiện vẫn do NXB Giáo dục độc quyền xuất bản. Theo tính toán của GS Hãn, cứ thay sách ở một môn học, các nhà làm sách có thể thu được từ 1 đến 2 triệu đô la. Có thể chỉ ra không ít “nhà biên soạn sách” đồng thời cũng là “đầu nậu” cho những loại sách như vậy.

Theo Tổng Cục Thống kê, năm 2004, người dân phải bỏ ra tới 2000 tỷ đồng để mua sách cho con đi học. Không chỉ là gánh nặng tài chính cho phụ huynh, nếu sách giáo khoa bị biến thành một món lợi và để chương trình giáo dục tiếp tục chứa đựng những bất hợp lý như vậy thì không chỉ xuất hiện hàng trăm nghìn học sinh “ngồi nhầm lớp” mà ngay cả những học sinh may mắn vượt qua các kỳ thi của Bộ cũng chưa chắc đã có được những kiến thức mà một học sinh phổ thông cần.

Không đơn giản như việc khởi xướng các “phong trào”, cải cách thực sự, nhất là cải cách việc biên soạn và xuất bản sách sẽ đụng chạm rất lớn tới quyền lợi kinh tế của không ít người. Nhưng giáo dục chính là sinh mệnh tương lai của dân tộc, tương lai ấy đòi hỏi những người có trách nhiệm phải chấp nhận đụng chạm, kể cả đụng chạm tới quyền lợi kinh tế của một số người.

Huy Đức